BM'nin Fren Emisyonu (R179) ve Araç Üstü Emisyon İzleme (R180) Kuralları 20 Ekim'de Yürürlüğe Girdi; Japonya Uygulamama Niyetini Bildirdi

Birleşmiş Milletler'in (BM) 29 Ekim 2026 tarihli üç bildirimine göre hafif taşıtlarda fren emisyonunun laboratuvarda ölçülmesini düzenleyen R179, araç üstü emisyon izleme ile "çevre pasaportunu" düzenleyen R180 ve tehlikeli madde taşıyan kamyonlarda motor yangın söndürme sistemini düzenleyen R181, 20 Ekim 2026'da yürürlüğe girdi. Japonya, üçünü yürürlük tarihinde uygulamama niyetini bildirdi; yürürlük Japonya'yı kapsamıyor. Türkiye, 1958 Anlaşması'na ekli BM regülasyonlarıyla kendini bağlı saymıyor; Türkiye'de fren emisyonu ve araç üstü izleme, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın Euro 7 yönetmeliğinde ayrıca düzenleniyor.

Hangi üç kural yürürlüğe girdi?

Üçü de 1958 Cenevre Anlaşması'na bağlı yeni BM regülasyonları. Taslaklar 20 Nisan 2026'da akit taraflara gönderilmişti (C.N.135, 136, 137); altı aylık sürenin ardından BM Genel Sekreteri kabulü 29 Ekim'de duyurdu.

Metinler 11 Mart 2026'da 1958 Anlaşması'nın idari komitesinde (AC.1) oylanmıştı: oylamaya katılan 35 akit taraftan 34'ü lehte oy verdi, biri çekimser kaldı, karşı oy çıkmadı (oturum raporu).

Aynı gün yayımlanan iki bildirime göre (C.N.469.2026, C.N.470.2026) uyuklama uyarısı (R182) ve dikkat dağınıklığı uyarısı (R183) da 20 Ekim'de yürürlüğe girdi. Bu ikisinde hiçbir akit taraf uygulamama niyeti bildirmedi; süreci 20 Ekim haberimizde anlatmıştık.

R179 fren tozuna sınır koyuyor mu?

Evet, parçacık kütlesi için. Regülasyon metnine göre fren, kapalı bir hazne içinde fren dinamometresinde test ediliyor. Kullanılan "WLTP-Brake" çevrimi 10 yolculuk ve 303 frenlemeden oluşuyor, süresi soğuma araları hariç 15.826 saniye (md. 3.4.2). Araç başına sınırlar (Tablo 3):

Değerler 10 mikrometreden küçük parçacık kütlesi (PM10) için. N1 Sınıf III, referans kütlesi 1.760 kg'ı aşan N1 araçları (md. 3.1.2.1).

Parçacık sayısı için sınır "henüz belirlenmedi"; bu değer ölçülüp raporlanıyor. Rejeneratif frenleme gibi sürtünmesiz frenleme yapabilen tam elektrikli ve hibrit araçlar için (md. 3.7.2) metin, frenlemede sürtünmeli frenlere düşen payı bir katsayıyla hesaba katıyor: içten yanmalıda 1,0, şarj edilebilir hibritte 0,34, tam elektrikli araçta 0,17 (Tablo 4). Test kuruluşları, şarj edilmeyen hibritlerin bir alt sınıfı dışında araca özel ölçülmüş katsayı da kullanabiliyor (Tablo 4 notu).

R180'e göre araç emisyon arızasında ne yapacak?

R180 metnine göre otomobil ve hafif ticarilerde (M1, N1) araç üstü izleme sistemi, egzozdaki NOx ve parçacık (PM) için durumu, her yolculuktan sonra güncellenebilen "normal", "ara" ya da "hata" değeriyle işaretliyor (md. 7.3.1). Tasarımda yol gösterici hedef, emisyonun uygulanan sınırın 2,5 katına ulaşabileceği durumda "hata" verilmesi (md. 7.3.2). Sonrası Ek 5'te:

• Hata durumunda arıza lambası sürekli yanıyor ve uyarı, zorlama başlayana kadar kalan mesafeyi gösteriyor. Üretici bunu ilk 400 km boyunca erteleyebiliyor; olası kurcalama tespit edildiyse erteleme yok.
• Hata sürerken içten yanmalı motor çalışır hâlde 1.400 km yol yapılınca uyarı ekranda kalıcı hâle geliyor.
• 2.400 km aşıldıktan sonraki ilk yolculukta "onarıma zorlama" devreye giriyor. Üretici dört yoldan birini seçiyor: en çok 20 marştan sonra motorun çalışmaması, ortalama bir depo menzilinden sonra çalışmaması, yakıt alındıktan sonra çalışmaması ya da yakıt ağzının kilitlenmesi.
• Hibritlerin sıfır emisyon modunda kullanımı zorlama sırasında kısıtsız kalabiliyor; kurtarma, itfaiye, silahlı kuvvetler, sivil savunma ve kamu düzeni araçlarında zorlama uygulanmıyor.
• Teşhis cihazıyla yapılan sıfırlamalar, ömür boyu tutulan bir sayaçta sayılıyor.

Üretici her araç için dijital bir çevresel araç pasaportu düzenleyip alıcıya veriyor. Pasaporta araç üzerindeki ya da ekrandaki QR kodla, gerekirse yalnız şasi numarası (VIN) girilerek ve kayıt olmadan ulaşılıyor; veriler üretimden sonra en az 20 yıl erişilebilir kalıyor; İngilizce sunulması zorunlu, başka diller isteğe bağlı (md. 7.9, Ek 7). Araç ekranında da ömür boyu ve son yolculuk NOx değeri, yakıt ve elektrik tüketimi ile çekiş bataryasının sağlık durumu, araç arayüzünün dilinde ve en çok beş adımda bulunabilir olmalı (Ek 8).

R181 hangi araçlar için?

Otomobiller için değil. R181 metnine göre kural, tehlikeli madde taşımacılığı anlaşması ADR'nin 9.7.9.1 bölümünde sayılan araçları kapsıyor: yanıcı gaz ya da belirli yanıcı sıvı taşıyan tankerler ve patlayıcı taşıyan araçlar. Motor bölmesindeki otomatik söndürme sistemini hem parça hem montaj olarak onaylıyor; amaç, kaynayan sıvının genleşen buharıyla oluşan patlama (BLEVE) riskini azaltmak (md. 0.1-0.4, 1).

Türkiye bu kurallarla bağlı mı?

Hayır. BM antlaşma kaydına göre Türkiye 1958 Anlaşması'na 29 Aralık 1995'te katıldı ve "Turkey does not consider itself bound by any of the regulations annexed to this Agreement." çekincesini koydu (bizim çevirimizle: "Türkiye, bu Anlaşma'ya ekli düzenlemelerin hiçbiriyle kendini bağlı saymamaktadır."). BM'deki yürürlük Türkiye'de kendiliğinden yükümlülük doğurmuyor.

Türkiye'de fren parçacık emisyonları ve araç üzerinde izleme sistemine ilişkin hükümler, 24 Ekim 2025 tarihli ve 33057 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Euro 7 yönetmeliğinde yer alıyor. Yönetmeliğin ana metni R179 ve R180'i adıyla anmıyor; ilgili hükümleri şunlar:

• Md. 3: "Fren parçacık emisyonları", "araç üzerinde izleme sistemi (OBM)" ve "çevresel araç pasaportu (EVP)" tanımları.
• Md. 4: Fren sistemi dahil sistem ve aksamın tip onayı (1. fıkra); araçların OBM sistemi ve aşırı egzoz emisyonu sürücü uyarı sistemiyle donatılması (6. fıkra); çevre verilerinin uygun durumlarda araç içinde gösterilmesi (10. fıkra).
• Md. 7/4: Her araç için pasaport düzenlenmesi; verilerin araçta ya da QR kodla görüntülenebilmesi.

Yönetmeliğin 24 Ekim 2025'te yayımlanan metnindeki 10. maddeye göre, bu yönetmeliğe uymayan otomobil ve hafif ticarilere (M1, N1) 29 Kasım 2026'dan itibaren ilk kez tip onayı verilmeyecek; tip onayı mevcut olanlar 29 Kasım 2027'den itibaren tescil edilemeyecek, satılamayacak ve hizmete giremeyecek. Takvimi Schaeffler NOx sensörü haberimizde tablo hâlinde vermiştik.

Sık sorulan sorular

Trafikteki aracım etkilenir mi? R179 ve R180 araç tipi onayını düzenleyen kurallar; Türkiye için bağlayıcı da değil. Türkiye'deki Euro 7 yönetmeliğinin 10. maddesi de tarihleri ilk kez tip onayı alacak araçlara ve tip onayı mevcut araçların tescil, satış ve hizmete girişine bağlıyor; trafikte tescilli araçlar için bu maddede bir tarih yok.

Japonya neden uygulamıyor? BM bildirimleri bir gerekçe içermiyor; yalnız Japonya'nın yürürlük tarihinde uygulamama niyetini bildirdiğini kaydediyor.

Görseller: Riley from Christchurch, New Zealand / Wikimedia Commons (CC BY 2.0).