Hız Göstergesi Neden Gerçek Hızdan Fazla Gösterir?

Gösterge panelinizdeki hız, aracınızın gerçek hızından kasıtlı olarak fazla yazar. Bu bir arıza değil, uluslararası bir tip onayı kuralının sonucudur. BM/AEK (UNECE) Regülasyon No. 39'a göre gösterilen hız gerçek hızdan asla düşük olamaz; buna karşılık en fazla "gerçek hızın onda biri artı 4 km/s" kadar yüksek olabilir. Yani göstergeniz 120 yazarken gerçek hızınız 105,5 km/s ile 120 km/s arasında bir yerdedir. Navigasyonun 5-8 km/s daha düşük yazması da bu yüzden normaldir.

Aşağıda kuralın resmî metnini, GPS farkını, lastik ebadı hesabını, muayene maddelerini ve ceza tarafını tek tek ele alıyoruz.

Hız göstergesi neden hep gerçek hızdan fazla gösterir?

Çünkü kural, göstergenin eksik göstermesini yasaklıyor. Üretici, aracın ömrü boyunca — lastik aşındığında, basınç düştüğünde, fabrikanın onayladığı farklı ebatlar takıldığında — göstergenin hiçbir koşulda gerçek hızın altına inmemesini garanti etmek zorunda. Bunu garanti etmenin tek yolu, göstergeyi baştan yukarı doğru kaydırmaktır. Emniyet payı sizin lehinize değil, kuralın lehine konur.

Gösterge, aracın yere göre ne kadar yol aldığını ölçmez. Tekerleğin dakikada kaç tur attığını ölçer ve bunu fabrikada tanımlanmış bir "yuvarlanma çevresi" ile çarpar. Tekerleğin gerçek çevresi bu tanımlı değerden küçüldüğü an — ki lastik aşındıkça küçülür — gösterge daha da fazla yazmaya başlar.

BM/AEK Regülasyon No. 39 tam olarak ne diyor?

Regülasyonun 5.4 numaralı maddesi, Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanan resmî metinde birebir şöyle geçer:

"The speed indicated shall not be less than the true speed of the vehicle. At the test speeds specified in paragraph 5.3.5 above, there shall be the following relationship between the speed displayed (V1) and the true speed (V2). 0 ≤ (V1 – V2) ≤ 0,1 V2 + 4 km/h"

Türkçesi: Gösterilen hız, aracın gerçek hızından az olamaz. 5.3.5'te belirtilen test hızlarında, gösterilen hız (V1) ile gerçek hız (V2) arasında şu bağıntı bulunur: 0 ≤ (V1 − V2) ≤ 0,1 V2 + 4 km/s.

Kaynak, EUR-Lex üzerinde yayımlanan UN Regulation No 39 (Rev.2, 2018/1857) tam metnidir. Bu metin regülasyonun 01 seri değişikliklerini içeren güncel hâlidir; aynı belgenin 10.2 maddesine göre 1 Eylül 2017'den itibaren yeni tip onayları bu şartlara göre veriliyor.

Aynı bölümde testin nasıl yapılacağı da yazılıdır ve ayrıntılar konuyu anlamak açısından önemli:

• 5.3.1 — Test, aracın normalde takılan lastik tiplerinden biriyle yapılır.
• 5.3.2 — Araç boş ağırlıkta test edilir.
• 5.3.3 — Gösterge bölgesindeki referans sıcaklık 23 ± 5 °C'dir.
• 5.3.4 — Lastik basıncı "normal çalışma basıncı"dır; metnin 2.4 maddesi bunu üreticinin belirttiği soğuk basınç + 0,2 bar olarak tanımlar.
• 5.3.5 — Azami tasarım hızı 150 km/s'nin üzerindeki araçlar 40, 80 ve 120 km/s'de test edilir.
• 5.3.6 — Gerçek hızı ölçen referans cihazın hassasiyeti ± %0,5'ten iyi olmalıdır.

Yani "gösterge şu kadar sapar" diye tek bir rakam yoktur. Kural bir üst sınır koyar, alt sınırı ise sıfırdır: gösterge tamamen doğru da olabilir, üst sınıra kadar fazla da yazabilir.

Bu kural Türkiye'de de geçerli mi?

Evet. Türkiye, motorlu araçların tip onayında BM/AEK regülasyonlarını doğrudan tanıyan bir sistem kullanıyor. Bunun dayanağı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın yürüttüğü Motorlu Araçlar ve Römorkları ile Bunların Aksam, Sistem ve Ayrı Teknik Ünitelerinin Tip Onayı ve Piyasa Gözetimi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik (AB/2018/858). Yönetmelik 19 Nisan 2020 tarihli ve 31104 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı, 1 Eylül 2020'de yürürlüğe girdi.

Yönetmeliğin 5 inci maddesi kısa ve nettir: "Araç, sistem, aksam ve ayrı teknik üniteler Ek II'de listelenen mevzuatın gerekliliklerine uygun olur." 57 nci madde ise Ek II'de listelenen ve "AB'nin ve Türkiye'nin kabul ettiği BM/AEK Regülasyonları"nın uygulanacağını söyler; 58 inci madde bu regülasyonları ilgili AB mevzuatına eşdeğer sayar.

Dürüst olalım: Ek II listesinin kendisi yönetmelik metninden ayrı bir dosyada yayımlanıyor ve bu rehber hazırlanırken o eki açıp Regülasyon 39'un satırını gözümüzle göremedik. Dolayısıyla "Türkiye'de satılan her aracın hız göstergesi R39'a göre onaylanır" cümlesi, mekanizma olarak doğru ama liste satırı düzeyinde birinci elden doğrulanmamıştır. Pratikte sonuç değişmez: Türkiye'de satılan otomobillerin ezici çoğunluğu AB tip onaylıdır ve AB'de bu onay R39 olmadan verilmez.

Göstergeniz X yazarken gerçek hızınız en az kaçtır?

Formülü tersine çevirmek, sürücü için en işe yarar hesaptır. V1 ≤ 1,1 × V2 + 4 bağıntısından V2 ≥ (V1 − 4) / 1,1 çıkar.

Tablo bir aralık verir, kehanet değil. Aracınızın bu aralığın neresinde durduğunu öğrenmenin tek pratik yolu, düz ve boş bir yolda sabit hızda giderken göstergeyi bir GPS okumasıyla karşılaştırmaktır.

Navigasyondaki GPS hızı mı doğru, gösterge mi?

İkisi farklı şeyi ölçer. Gösterge tekerleğin dönüşünü sayar; GPS ise aracın yer üzerindeki konum değişimini/hızını hesaplar. GPS'in lastiğinizin ebadından, aşınmasından veya basıncından haberi yoktur — bu yüzden lastik kaynaklı hataya karşı bağışıktır ve normal şartlarda gerçek hıza göstergeden daha yakındır.

Ama GPS de kusursuz değildir:

• Tünel, alt geçit, kapalı otopark, yüksek binalar arası: uydu görüşü kesildiğinde cihaz son bilinen hızı gösterir, donar veya saçmalar. Bolu Dağı ve Osmangazi tüneli girişlerinde bunu yaşamayan sürücü azdır.
• Eğimli yol: GPS'in raporladığı hız, aracın yer düzlemindeki ilerleyişini yansıtır. Yokuşta asfalt üzerinde kat edilen mesafe, yere izdüşümünden geometrik olarak biraz uzundur. Fark küçüktür — %10 eğimde yaklaşık binde 5, %20 gibi çok sert bir rampada bile %2 civarı — ama sıfır değildir.
• Güncelleme gecikmesi: Sert hızlanma ve frenlemede ekrandaki rakam gerçeğin bir adım gerisinde kalır. Sabit hızda kıyaslayın, ivmelenirken değil.

Karar: hangisi "doğru" sorusunun cevabı, ne için sorduğunuza bağlı. Gerçek hızınızı merak ediyorsanız GPS daha yakındır. Ceza sınırında kalmak istiyorsanız göstergenize güvenin; çünkü gösterge yasal olarak asla eksik göstermez, GPS ise şartlar bozulduğunda eksik gösterebilir.

Lastik ebadını değiştirince gösterge sapması nasıl değişir?

Gösterge, fabrikada tanımlanan tekerlek çevresine göre kalibredir. Farklı dış çapta bir lastik taktığınız anda bu kalibrasyon bozulur ve iki yönde de bozulabilir:

• Daha büyük dış çap: tekerlek aynı hızda daha az tur atar, gösterge daha düşük yazar. Fabrika payını yer, hatta aşarsa göstergeniz gerçek hızın altına iner — kuralın tam da yasakladığı durum.
• Daha küçük dış çap: tekerlek daha çok tur atar, gösterge daha da fazla yazar. Fabrika payının üstüne binen ek bir sapma olur.

Dış çap hesabı basittir: dış çap = jant çapı (mm) + 2 × (kesit genişliği × yanak oranı). Bir inç 25,4 mm'dir.

Örneğin 205/55 R16 için: 16 inç = 406,4 mm; yanak yüksekliği 205 × 0,55 = 112,75 mm; dış çap = 406,4 + 2 × 112,75 = 631,9 mm.

Farklı ebat lastikte gösterge sapması nasıl hesaplanır?

Kural şu: gerçek hız = gösterge × (yeni dış çap / orijinal dış çap).

Aşağıdaki tablo Türkiye'de çok yaygın bir orijinal ebadı, 205/55 R16'yı referans alıyor. Sütunlardaki rakamlar yalnız lastik etkisini gösterir; fabrikanın R39 payı bunun üstüne binmeye devam eder.

Tablodan çıkan üç ders var.

Birincisi, doğru yapılmış "plus size" neredeyse etkisizdir. 205/55 R16'dan 225/45 R17'ye geçmek dış çapı binde 4 değiştirir; jant büyür, yanak incelir, çap sabit kalır. Lastikçilerin "çap tutuyor" dediği şey budur ve önemlidir.

İkincisi, yanak oranını yükseltmek en sinsi hatadır. 205/55 yerine 205/65 takmak — genelde "daha konforlu olsun" diye yapılır — dış çapı %6,5 büyütür. Bu, fabrikanın koyduğu emniyet payının neredeyse tamamını yer. Göstergesi zaten dürüst olan bir araçta bu değişiklik, göstergenin gerçek hızın altında yazmasına yol açabilir. Sürücü 100 sanırken 106,5 gidiyordur.

Üçüncüsü, aşınma da bir ebat değişikliğidir. Yeni bir yaz lastiğinin diş derinliği tipik olarak 8 mm civarındadır; yasal sınır 1,6 mm'dir. Aradaki 6,4 mm, yarıçaptan gider; dış çap 12,8 mm küçülür. Yani lastiğiniz ömrünün sonuna geldiğinde göstergeniz, yeni hâline göre yaklaşık %2 daha fazla yazar. Sapmanın mevsimlik/dönemsel oynamasının en yaygın sebebi budur.

Bir dürüstlük notu: buradaki çap hesabı geometriktir. Gerçek "yuvarlanma çevresi", lastik yük altında ezildiği için biraz daha küçüktür. Sapmanın yönü ve mertebesi değişmez, ondalık haneler değişir.

Kilometre sayacı da yanlış sayar mı?

Evet, ve bu tarafı çoğu sürücünün gözden kaçırdığı asıl maliyettir. Kilometre sayacı da aynı tekerlek dönüşünü sayar. Formül simetriktir: sayaçta görünen mesafe = gerçek mesafe × (orijinal çap / yeni çap).

%6,5 büyük lastikle 15.000 km yol yaptığınızda sayacınız yaklaşık 14.086 km yazar. Aradaki 914 km kâğıt üzerinde yok olur. Sonuçları somuttur:

• Yağ ve filtre değişimi, sayaç 10.000 dediğinde gerçekte 10.650 km'de yapılır. Bakım aralığı farkında olmadan uzar.
• Garanti ve bakım periyotları sayaca göre işlediği için kayıt ile gerçek arasında fark birikir.
• Araç satışında sayaç, aracın gerçekten yaptığı yolun altını gösterir.

Küçük lastikte tam tersi olur: sayaç gerçekte gitmediğiniz kilometreyi yazar, bakımlar erkene gelir.

Bakım aralığını takip ediyorsanız servis hatırlatıcısının nasıl sıfırlandığını anlatan rehberimiz işinize yarayabilir; ama sayaç yanlış sayıyorsa hatırlatıcıyı sıfırlamak sorunu çözmez, sadece erteler.

Ruhsatta yazan dışında lastik ebadı muayeneden geçer mi?

Bu sorunun cevabı için Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü'nün (UHDGM) yayımladığı, 1 Haziran 2026 tarihinden itibaren uygulanan Kusurlar Tablosu'nu açıp taradık. Tablonun 6.11 başlığı doğrudan "Lastik ebatları/modeli/tanımlama işaretleri" adını taşıyor.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: tabloda "ruhsattaki ebattan farklı lastik takılmış" diye genel bir madde yok. Kusur, ebadın ruhsattan farklı olmasına değil, farklılığın somut bir sonucuna bağlanmış: aynı aksta iki farklı ebat, lastik-jant uyumsuzluğu, yetersiz yük endeksi, tekerleğin çamurluk dışına taşması, diş derinliğinin sınırı aşması. Bunların hepsi Ağır Kusur (6.11.9 hariç, o Hafif Kusur); Ağır Kusur muayeneden kalmak demektir.

Pratikte bu şu anlama gelir: dış çapı koruyan, jant-lastik uyumu ve yük/hız endeksi doğru, çamurluk dışına taşmayan bir ebat değişikliği bu maddelerden takılmaz. Yanak oranını uçuran, endeksi düşük veya jantın dışına taşan bir değişiklik takılır. Yine de tescil kayıtlarıyla uyumu esas alan başka maddeler tablonun 1.1 bölümünde yer aldığından, ebadı değiştirmeden önce ruhsatınıza ve araç kılavuzunuza bakmak en güvenlisidir.

Muayenede hız göstergesi kontrol ediliyor mu?

Ediliyor — ve çoğu sürücünün sandığından daha ağır bir maddeyle. Aynı Kusurlar Tablosu'nun 13.9 "Takometre" başlığı altında:

Kritik ayrım: muayene, göstergenizin ne kadar saptığını ölçmez. Kontrol edilen şey göstergenin çalışıp çalışmadığıdır. Sapma miktarı tip onayı aşamasının konusudur, periyodik muayenenin değil.

Bunu takograf ve taksimetre ile karıştırmayın; onlar ayrı başlıklardır ve ayrı araç sınıflarını ilgilendirir. Tabloda takograf 13.10 başlığı altındadır (takografı olmayan veya geçerli muayenesi bulunmayan araçlar için Ağır Kusur, sınıf 1 ve 2), taksimetre ise 15.14 başlığı altındadır (taksimetresi olmayan veya geçerli muayenesi bulunmayan taksiler için Ağır Kusur, sınıf 4). Binek otomobilinizin hız göstergesi için ne takograf ne de taksimetre muayenesi gerekir.

Radar ve EDS cezasında tolerans var mı?

Burada çok yaygın bir yanlış bilgi dolaşıyor: "kanunda %10 tolerans var" iddiası. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun tam metnini indirip taradık; kanunda hız ihlaline ilişkin "tolerans" kelimesi geçmiyor. Metinde geçen tek "tolerans" ifadesi araç tartımına ilişkindir ve hızla ilgisi yoktur.

Buna karşılık kanunun hız maddesinin yapısı, sürücünün "tolerans" sandığı şeyin gerçekte ne olduğunu açıklıyor. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 51 inci maddesi — 12/2/2026 tarihli ve 7574 sayılı Kanun'un 14 üncü maddesiyle yeniden yazılmış hâliyle — idari para cezası basamaklarını şöyle başlatıyor:

Yani kanunda yerleşim yeri içinde 1-5 km/s, yerleşim yeri dışında 1-10 km/s aşımı için tanımlanmış bir ceza basamağı yoktur. Sürücülerin "tolerans" dediği şey budur: bir indirim veya ölçüm payı değil, cezanın ilk basamağının nereden başladığı. Bu ikisi hukuken aynı şey değildir ve karıştırmak yanıltıcıdır.

Maddedeki ceza tutarları da kanunda yazılı hâlleriyle sabit değildir. Aynı Kanun'un Ek 3 üncü maddesi, ceza tutarlarının her takvim yılı başında Vergi Usul Kanunu uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılacağını söyler. Dolayısıyla metinde gördüğünüz rakam, o yıl fiilen ödeyeceğiniz rakam olmayabilir.

Kritik nokta: Radar ve EDS, göstergenizin yazdığını değil, aracın gerçek hızını ölçer. Göstergenizin fazla yazması size ceza tarafında bir hak doğurmaz; sadece pratikte bir emniyet payı yaratır. Otoyolda göstergeniz 120 gösterirken gerçek hızınız 105,5-120 km/s aralığındadır ve bu aralığın tamamı 120 km/s sınırının içindedir.

Radar ve EDS cihazlarının kendi ölçüm hata payına dair bu rehberde rakam vermiyoruz: ilgili metroloji mevzuatının birincil kaynağını açıp doğrulayamadık, doğrulanmamış rakam yazmak da bu konuda okuyucuya zarar verir.

Göstergem gerçekten bozulmuş olabilir mi?

Yasal sapma sabit ve öngörülebilirdir: hız arttıkça fark orantılı artar, gösterge her zaman yumuşak ve kesintisiz hareket eder. Aşağıdakiler sapma değil, arızadır:

• Gösterge hiç hareket etmiyor veya sürekli sıfırda duruyor.
• İbre/rakam titriyor, zıplıyor, aniden sıfıra düşüp geri geliyor.
• Hız göstergesiyle birlikte ABS, ESP veya çekiş kontrolü uyarı lambası yanıyor.
• Otomatik şanzıman sert vites değiştiriyor, hız sabitleyici (cruise control) devreye girmiyor.
• Kilometre sayacı hız göstergesiyle birlikte ölmüş.

Bu belirtilerin arkasında genellikle araç hız sensörü (VSS) veya tekerlek hızı sensörü devresi vardır; motor beyni bunu arıza kodu olarak kaydeder. Sitemizde yayında olan ilgili kodlar:

• P0500 – Araç Hız Sensörü Arızası
• P0501 – Araç Hız Sensörü Aralık/Performans Sorunu
• P0502 – Araç Hız Sensörü Devresi Düşük Sinyal
• P0503 – Araç Hız Sensörü Sinyali Düzensiz/Aralıklı/Yüksek

Gösterge paneli üzerindeki uyarı lambalarının hangisinin ne anlama geldiğini gösterge paneli ışıkları rehberimizde bulabilirsiniz. Tekerlekten gelen sesle karıştırıyorsanız rulman mı lastik mi ayrımını anlatan rehberimiz yardımcı olur.

Ne yapmamalısınız?

• Göstergenin fazla yazdığına güvenip hız sınırını bilerek zorlamayın. Kural bir üst sınır koyar, garanti vermez. Aracınızın sapması sıfıra yakın olabilir. "Nasılsa 10 fazla yazıyor" varsayımıyla sürmek, gerçekte sınırın üstünde seyretmek demektir.
• Ruhsat dışı ebat takıp "göstergem düzeldi" diye sevinmeyin. Tekerlek hızı sinyalini ABS, ESP, çekiş kontrolü ve sürüş destek sistemleri de kullanır. Gösterge sapmasını "düzeltmek" için dış çapı büyütmek, bu sistemleri fabrika kalibrasyonunun dışına çıkarır.
• Aynı aksa iki farklı ebat lastik takmayın. Bu, Kusurlar Tablosu'nda 6.11.3 maddesiyle Ağır Kusur olduğu gibi, dönüşte tekerlek hızlarını yapay olarak ayırdığı için sürüş güvenliği açısından da risklidir.
• Kilometre sayacına müdahale ettirmeyin. Sayaç düşürme muayenede 13.9.3 maddesiyle kusur olarak işaretlenir ve ayrıca hukuki sonuçları vardır.
• Hız göstergesi arızasını "sonra bakarım" listesine atmayın. Gösterge tamamen çalışmıyorsa muayenede Ağır Kusur alırsınız (13.9.6) ve sınır tabelasına uyup uymadığınızı bilme imkânınız kalmaz. Arıza belirtisi varsa aracı bir OBD testi yaptırmadan uzun yola çıkarmayın.
• Lastik basıncını ihmal etmeyin. Düşük basınç yuvarlanma çevresini küçültür, hem sapmayı büyütür hem de yol tutuşunu bozar. Lastik basıncı rehberimiz ve yaz sıcağında basınç ve uzun yol güvenliği rehberimiz bu konuyu ayrıntılı ele alıyor.

Sık Sorulan Sorular

Göstergem 120 yazarken navigasyon 113 gösteriyor, hangisi doğru? Büyük olasılıkla ikisi de kendi ölçtüğü şeye göre doğru. Gerçek hızınız GPS'in gösterdiğine yakındır; gösterge, kural gereği yukarı kaydırılmış hâlidir. Aradaki 7 km/s'lik fark, 120 km/s'de yasal üst sınır olan 16 km/s'nin içindedir.

Bu sapmayı sıfırlatabilir miyim? Fabrika kalibrasyonunu değiştirmek tip onayına aykırı olur. Yapılabilecek tek meşru şey, ruhsattaki ebada ve doğru basınca dönmektir. Bazı araçlarda servis, fabrikanın onayladığı alternatif ebatlar arasında tanımlı bir seçim yapabilir; bu, "sapmayı sıfırlamak" değil, doğru ebadı tanıtmaktır.

Göstergenin eksik göstermesi mümkün mü? Fabrika çıkışında hayır — kural bunu açıkça yasaklıyor. Ama dış çapı büyük lastik taktıysanız mümkündür ve tehlikelidir: sürücü sınırın altında sandığı hâlde üstünde seyreder.

Lastik aşındıkça sapma artar mı azalır mı? Artar. Diş derinliği azaldıkça dış çap küçülür, tekerlek daha çok tur atar, gösterge daha fazla yazar. 8 mm'den 1,6 mm'ye inen bir lastikte bu etki yaklaşık %2'dir.

Muayeneye giderken göstergenin sapmasından çekinmeli miyim? Hayır. Muayene sapmayı ölçmez, göstergenin çalışıp çalışmadığına bakar (13.9.6).

Dijital gösterge panelli araçlarda durum farklı mı? Hayır. Analog ibre ile dijital rakam yalnızca sunum farkıdır; ikisi de aynı tekerlek hızı sinyalinden beslenir ve aynı tip onayı kuralına tabidir.