Gösterge Panelindeki Uyarı Işıkları: Hangisinde Durmalı, Hangisinde Yola Devam Edilir?

Panelde bir ışık yandı: önce sembole değil, rengine bakın

Bir aracın panelinde donanıma göre elliyi aşkın sembol yanabiliyor. Hepsini ezberlemek gerekmiyor, çünkü renkleri rastgele seçilmiş değil. ISO 2575 numaralı uluslararası standart, bir uyarı lambasının renginin ne söylediğini tarif ediyor:

• Kırmızı: kişiler için tehlike ya da ekipmanda çok ciddi hasar; standardın ifadesiyle anlık veya çok yakın.
• Sarı (kehribar): dikkat. Normal çalışma sınırlarının dışına çıkılmış, bir sistem arızalanmış ya da uzun vadede tehlike doğurabilecek bir durum var.
• Yeşil: güvenli, normal çalışma durumu. Arıza değil, "bu sistem açık" bilgisi.
• Mavi: belirli işlevlere ayrılmış, en bilineni uzun far. Beyaz: yukarıdakilerin hiçbirine girmeyen bilgi lambaları.

Rengin hangi lambaya verileceği de serbest değil. Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu'nun 121 numaralı regülasyonu, tip onayı alacak araçlarda hangi ikaz lambasının hangi renkte olacağını tablo hâlinde sayıyor: yağ basıncı kırmızı, soğutma sıvısı sıcaklığı kırmızı, şarj durumu kırmızı, emniyet kemeri kırmızı; ABS arızası sarı, lastik basıncı düşüklüğü sarı, balata aşınması sarı, motor arıza (OBD) lambası sarı.

İşinize yarayacak sonuç şu: panelde hiç görmediğiniz bir sembol yandığında, ne olduğunu bilmeseniz bile ne yapmanız gerektiğini renginden kestirebilirsiniz. Kırmızıysa yolun kenarına çekmeyi düşünürsünüz, sarıysa yolculuğu tamamlar sonra ilgilenirsiniz.

Tek kaypak nokta hava yastığı lambası: regülasyon bunun için "sarı ve/veya kırmızı" diyor, markaya göre değişiyor. Rengi ne olursa olsun anlamı aynı, sistem kendini denetledi ve arızalı buldu.

Kırmızı grup: motoru durdurmanız gerekenler

Kırmızıların hepsi aynı aciliyette değil. Bir kısmında motoru çalıştırmaya devam ettiğiniz her dakika hasarı büyütür; bir kısmı aracı bozmaz ama sizi korumasız bırakır.

Düşük yağ basıncı: durmakta tereddüt edilmeyen lamba

Ucundan damla düşen yağdanlık sembolü yandığında, motorun içindeki yağın basıncı kritik eşiğin altına inmiş demektir. Dikkat edin, seviye değil basınç. Bu ikisi aynı şey değil ve karıştırılması pahalıya patlıyor.

Motor içinde yatak yüzeyleri birbirine değmez, aralarında basınçla tutulan ince bir yağ filmi vardır. Basınç düşünce film incelir, krank ve biyel yatakları metal metale sürter. Bu aşınma dakikalarla ölçülür, kilometrelerle değil.

Yapılacak iş sırayla şu: güvenli yere çekin, motoru durdurun, tekrar çalıştırmayı denemeyin. Motor soğuduğunda yağ çubuğuyla seviyeye bakın. Seviye normalse sorun pompada, filtrede, yağ kanalında ya da basınç sensöründedir ve hiçbiri yol kenarında çözülmez. Seviye düşükse eksiği tamamlayabilirsiniz, ama asıl soru durur: yağ nereye gitti? Ayrıntısı yağ basıncı uyarı lambası yanınca ne yapılır rehberinde.

Sensörün kendisi de arızalanabilir, taramada P0521 (yağ basıncı sensörü aralık/performans) gibi bir kod çıkar. Ama bunu motoru çalışır tutmak için bahane yapmayın; sensörün yanıldığını ancak ölçüm gösterir.

Hararet: kaputu açmakta acele etmeyin

Termometre sembolü motor soğutma sıvısının aşırı ısındığını söyler. Alüminyum silindir kapağı bu sıcaklıklarda çarpılabilir, kapak contası patlayabilir; ikisi de motoru sökmeyi gerektirir.

Yolun kenarına çekin ve motoru durdurun. Kalorifer açmak birkaç dakika kazandırabilir, çünkü kalorifer radyatörü fazladan bir soğutucu gibi çalışır; ama bu bir çözüm değil, durabileceğiniz yere ulaşma manevrasıdır.

Motor sıcakken genleşme kabının ya da radyatörün kapağını açmayın. Soğutma devresi basınç altında çalışır ve basınç suyun kaynama noktasını yükseltir; kapak açıldığı anda basınç düşer, sıvı bir anda buharlaşıp dışarı fışkırır. Motorun elle dokunulabilecek kadar soğumasını bekleyin.

Soğuyunca genleşme kabındaki seviyeye bakın, altta yeşil, kırmızı ya da mavi birikinti var mı kontrol edin, fanın dönüp dönmediğini dinleyin. Hangi nedenin ne belirti verdiğini aracın yazın neden hararet yaptığı yazısında, seviye ve karışım konusunu soğutma sıvısı kontrolü rehberinde ele almıştık. Taramada sık çıkan kod P0217 (soğutma sıvısı aşırı sıcak). Devirdaim pompası kaynaklı bir hararette sıvı eklemek işe yaramaz, çünkü sıvı zaten dolaşmıyordur; bu ihtimali elemek için devirdaim arızası belirtilerine bakın.

Fren sistemi uyarısı: önce el frenini kontrol edin

121 numaralı regülasyon fren uyarısına renk sabitlemez, 13 ve 13-H numaralı fren regülasyonlarına atıf yapar. Pratikte bu lamba çoğu araçta kırmızıdır ve el freniyle ortaktır. İlk kontrol o yüzden basit: el freni tam indi mi?

İndiyse ve lamba sönmüyorsa iki ana ihtimal kalır. Birincisi fren hidroliği seviyesinin düşmesi: bu ya balata aşınmasından olur (balata inceldikçe kaliper pistonu dışarı çıkar, hazneden hidrolik çeker) ya da devrede kaçak vardır. İlki bakım işidir, konuya balata ömrü yazısında girmiştik; ikincisi acildir.

İkinci ihtimal hidrolik devrelerden birinde basınç kaybı. Modern araçlarda fren devresi çift daire hâlinde kurulur; biri gitse diğeriyle durabilirsiniz, ama pedal derinleşir ve fren mesafesi belirgin biçimde uzar. Pedal ayağınızın altında yumuşuyorsa ya da tabana kadar iniyorsa aracı sürmeyin.

Hidroliğin nasıl kontrol edildiğini fren hidroliği değişimi rehberinde anlattık; kaliper şüpheniz varsa çevrenizdeki fren servislerine bakabilirsiniz.

Şarj (akü) lambası: aslında akünün değil, alternatörün lambası

Akü sembolü yanınca çoğu sürücünün aklına ilk gelen akü değiştirmek oluyor. Oysa bu lamba akünün doluluğunu değil, şarj devresinin çalışıp çalışmadığını gösterir. Motor çalışırken elektriği alternatör üretir; alternatör üretmeyi bırakınca araç akünün deposundan yemeye başlar.

Davranışı o yüzden diğer kırmızılardan farklı: motoru kapatmayın, çünkü büyük ihtimalle bir daha çalışmaz. Yapılacak iş yükü azaltmak; klimayı, ısıtmalı camı, ses sistemini, gereksiz farları kapatın ve en yakın servise gidin.

Gerilim düştükçe sistemler sırayla teslim olur: elektrikli direksiyon desteği kesilir ve direksiyon birden ağırlaşır, ABS ile ESP devre dışı kalır, en son ateşleme ve enjeksiyon durur. Direksiyonun ağırlaşması "artık az kaldı" demektir.

Ne kadar yol gidilebileceği akünün yaşına, şarj durumuna ve o anki yüke bağlı; tek bir rakam verilemez. Bunu alternatör arızasıyla ne kadar yol gidilir yazısında tartışmıştık. Sık çıkan kod P0562 (sistem voltajı düşük); kayış gevşekliği, alternatör kömürü, regülatör ve gevşek kutup başı en yaygın nedenler, hepsi oto elektrik işidir.

Hava yastığı (SRS): aracı bozmaz, sizi korumasız bırakır

Bu lamba yanınca araç normal gider. Ama sistem kendini arızalı bildirdiği için bir kazada hava yastıkları ve kemer gergileri açılmayabilir. Kırmızı grupta ama davranışı farklı: yolun kenarına çekmeniz gerekmiyor, ertelemeniz de gerekmiyor.

Nedeni çoğunlukla elektrikseldir: koltuk altındaki soketin gevşemesi (koltuk sökülüp takıldıysa çok sık olur), direksiyondaki sarmal yayın kopması, çarpma sensörü arızası. Kodları P değil B (gövde) grubundadır, genel tarayıcıların bir kısmı okuyamaz.

Sarı grup: yola devam ama takvim başladı

Sarı bir lamba "şimdi dur" demiyor. "Bu böyle kalırsa bir şey bozulacak" diyor. Aradaki farkı bilmek hem gereksiz panikten hem de gereksiz ertelemeden kurtarıyor.

Motor arıza lambası: sabit yanmakla yanıp sönmek aynı şey değil

Sabit yanıyorsa: motor kontrol ünitesi bir arıza kaydetmiştir; emisyon sensörü, yakıt karışımı, ateşleme ya da buharlaşma devresi. Araç genelde normal gider, bazen güç kısıtlı moda geçer. Yolculuğu tamamlayabilirsiniz, ama kodu okutmadan bırakmayın.

Yanıp sönüyorsa: durum bambaşka. OBD-II sisteminin tasarım kuralına göre lamba, katalizöre zarar verecek düzeyde bir tekleme algılandığında saniyede bir kez yanıp söner ve tekleme sürdükçe böyle kalır. Üreticiler de kılavuzlarına aynı talimatı yazıyor: Honda'nın kılavuzu, lamba sürerken yanıp sönmeye başlarsa teklemenin tespit edildiğini, bunun katalitik konvertöre ve motora zarar verebileceğini, güvenli olur olmaz durup motoru kapatmak gerektiğini söylüyor.

Sebebi şu: teklemede yanmayan yakıt egzoza kaçar ve katalizörün içinde tutuşur. Katalizör egzoz gazını temizlemek için tasarlanmıştır, içinde ham yakıt yakmak için değil. Seramik peteğin sıcaklığı fırlar, petek erir. Erimiş katalizör hem pahalı bir parçadır hem de egzozu tıkayıp motoru boğar. Bu hasarın kendi kodu da vardır: P0420 (katalizör verimi düşük); ayrıntısı katalitik konvertör yazısında.

Teklemenin kendi kodları ayrı: silindir belirsizse P0300, birinci silindirse P0301. Lambanın diğer nedenleri için motor arıza lambası neden yanar, bazı markalarda ayrı sembol olarak beliren uyarı için SVS lambası rehberi.

ABS: frenleriniz duruyor, kilitlenme önleyici duruyor mu belli değil

ABS lambası sarıdır; yandığında normal hidrolik frenler çalışmaya devam eder. Devre dışı kalan, ani frende tekerleğin kilitlenmesini engelleyen elektronik müdahaledir. Kuru asfaltta farkı hissetmezsiniz; ıslak, karlı ya da çakıllı zeminde sert frende tekerlek kilitlenir, kilitli tekerlekle direksiyon iş görmez.

En yaygın neden tekerlek hız sensörü ya da kablosudur: sensör yüzeyindeki metal tozu, kopmuş kablo, korozyonlu soket. Aynı sensörleri ESP de kullandığından iki lambanın birlikte yanması olağandır.

ESP ve çekiş kontrolü: yanıp sönüyorsa arıza yok

Bu iki lambada renkten sonra bir ayrım daha var. Kısa süreli yanıp sönme arıza değildir, sistemin o an çalıştığını gösterir; ıslak zeminde gaza asıldığınızda ya da virajda tekerlek kaydığında görürsünüz, yapılacak tek şey yavaşlamaktır. Sabit yanma ya da yanında "OFF" yazması ise sistemin devre dışı olduğunu söyler; nedeni aranır.

Lastik basıncı (TPMS)

At nalı biçiminde, ünlem işaretli sarı sembol. Sabit yanıyorsa en az bir lastikte basınç düşük demektir. Hava soğuyunca basınç düşer, mevsim geçişlerinde sabah yanıp gün içinde sönebilir; yine de manometreyle ölçün, göz kararı yanıltır.

Bazı araçlarda lamba önce bir süre yanıp söner, sonra sabit kalır. Bu desen genellikle basınç düşüklüğünü değil sistemin kendi arızasını anlatır: sensör pilinin bitmesi ya da lastik değişiminden sonra sensörlerin tanıtılmaması. Ayrıntısı lastik basıncı ve güvenli sürüş yazısında.

DPF ve AdBlue: dizellere özel iki lamba

DPF (dizel partikül filtresi) lambası filtrenin kurumla dolduğunu, rejenerasyonun yapılamadığını söyler. Sık kısa mesafe giden, motoru ısınmadan park edilen dizellerde tipiktir, çünkü rejenerasyon egzozun belli bir sıcaklığa ulaşmasını ister; aracın kılavuzu genellikle belirli bir hızda kesintisiz sürüş tarif eder. Lamba buna rağmen sönmüyorsa filtre temizlenmeyi ya da değişmeyi bekliyordur, taramada P2002 (DPF verimi düşük) çıkar. Servis tarafını DPF ve enjektör arızalarında usta seçimi yazısında ele aldık.

AdBlue lambası deponun azaldığını gösterir ve sarı uyarıyı ertelemenin bedeli burada net görülür: seviye kritik eşiğin altına inince araç önce performansı kısar, birçok modelde ardından motor yeniden çalıştırılamaz. Bu bir arıza değil, üreticinin bilerek koyduğu zorlamadır; ayrıntısı AdBlue nedir, bitince ne olur rehberinde.

Arıza sanılan iki sarı sembol

İngiliz anahtarı, somun ya da "SERVICE" yazısı biçiminde beliren servis hatırlatıcı arızayı değil, kilometre veya zaman sayacının dolduğunu bildirir; bakımdan sonra sıfırlanmadıysa yanmaya devam eder. Motor arıza lambasıyla karıştırılması çok yaygın, ikisi ayrı sembol ayrı anlamdır.

Dizellerdeki bobin biçimli ön ısıtma sembolünün kontak açılınca yanıp sönmesi de normaldir. Ancak sürerken yanıp sönmeye başlıyorsa bu artık hatırlatma değil, arıza bildirimidir.

Tek tabloda: hangi lamba, ne kadar acil

Motor arıza lambası yandı: adım adım ne yapılır

1. Sabit mi yanıp sönüyor mu bakın. Yanıp sönüyorsa buradan aşağısı geçersiz; durun ve motoru kapatın.
2. Aracın nasıl gittiğini tarif edin. Rölantide titriyor mu, gaza tepki geç mi, egzozdan renkli duman ya da yanık kokusu geliyor mu? Ustaya söyleyeceğiniz bu cümleler tarama sonucundan bazen daha değerli oluyor.
3. Yakıt deposu kapağını kontrol edin. Tam kilitlenmemiş bir kapak, yakıt buharı kaçak testini düşürüp lambayı yakabilir; klik sesi gelene kadar çevirin. Bu senaryonun kodu genellikle P0456 (EVAP çok küçük kaçak).
4. Kontağı kapatın, birkaç dakika bekleyin, tekrar açın. Geçici bir hata varsa lamba sönebilir. Akü kutup başını sökerek kodu silmeye çalışmayın: kod gider, arıza kalır, üstelik arıza anındaki motor verilerini tutan donmuş kare kaydı da silinir ve teşhis zorlaşır.
5. OBD-II ile okutun. 2004 sonrası araçların neredeyse tamamında direksiyon altında standart bir soket var; servisler bu taramayı yapıyor, telefona bağlanan adaptörler de mevcut.
6. Kodu parça listesi sanmayın. P0171 (karışım fazla fakir) size parça adı vermez, motorun fazla hava aldığını ya da az yakıt gönderdiğini söyler; sebep emme kaçağı da olabilir kirlenmiş hava kütle sensörü de. Aynı şekilde P0135 (oksijen sensörü ısıtıcı devresi) sensörden de kablosundan da gelebilir, ayrıntısı oksijen sensörü arızası yazısında.
7. Kendi kendine söndüyse rahatlamayın. OBD-II kuralları, arıza üç ardışık sürüş çevriminde tekrar görülmezse lambanın sönebileceğini söylüyor. Işık gitmiş olabilir, kod hafızada duruyordur; aralıklı arızalar tam olarak böyle davranır.

Semboller marka tarafında biraz farklılaşabiliyor; Volkswagen gösterge paneli arıza ışıkları yazısında o ayrıma girmiştik.

Yola devam edilmeyecek durumlar

Aşağıdakilerden biri varsa aracı kullanmayın, çekici çağırın:

• Yağ basıncı lambası yandı ve sönmüyor.
• Hararet lambası yandı ya da sıcaklık ibresi kırmızı bölgeye girdi.
• Motor arıza lambası yanıp sönüyor.
• Fren pedalı normalden derine iniyor, süngerimsi hissediliyor ya da fren uyarısı el freni indirikken yanıyor.
• Direksiyon aniden ağırlaştı ve panelde şarj lambası var.
• Kaputun altından duman ya da buhar geliyor, yanık kokusu var.
• Motordan daha önce olmayan metalik bir vuruntu ya da tıkırtı geliyor.

Hepsinin ortak yanı şu: "birkaç kilometre daha gidersem hallederim" düşüncesi bu maddelerde tamir masrafını katlıyor. Yağ basıncı düşükken atılan on kilometre, rektifiye ile parça değişimi arasındaki farkı belirleyebiliyor. Arızanın hangi uzmanlığa gittiğini kestiremiyorsanız çevrenizdeki motor tamiri atölyelerini karşılaştırarak başlayın.

Işıkları izlemenin ötesi

Uyarı lambaları eşik tabanlı çalışır: bir değer sınırı aşana kadar panelde hiçbir şey görünmez. Lambanın yanmıyor olması "her şey yolunda" demek değil, "henüz eşik aşılmadı" demektir. Ayda bir yapılacak beş dakikalık kontrol bu yüzden panelin söylemesini beklemekten erken uyarır: yağ çubuğu, genleşme kabı, fren hidroliği haznesi, lastik basınçları ve park ettiğiniz yerin zemini. Yerdeki bir leke çoğu zaman panelde yanacak lambadan haftalar önce çıkar; hangi lekenin neye ait olduğunu damlayan sıvıları ayırt etme yazısında anlatmıştık.

Kaynaklar

• BM/AEK 121 No.lu Regülasyon, Tablo 1: semboller, aydınlatma ve renkler
• California Code of Regulations Title 13, Section 1968.2 (OBD II)
• Honda kullanım kılavuzu, Instruments and Controls bölümü
• California Air Resources Board, OBD II Systems Fact Sheet