IIHS: Utah'ın 0,50 Promil Alkol Sınırı, Alkollü Kaza Payındaki Yaklaşık %9'luk Düşüşle İlişkili

ABD'nin Karayolu Güvenliği Sigorta Enstitüsü IIHS'in 27 Ekim 2026'da yayımladığı çalışmaya göre, kandaki alkol sınırını 30 Aralık 2018'de %0,08'den %0,05'e indiren Utah'ta, sonraki dört yılda alkollü kazaların toplam kazalar içindeki payı önceki yılların seyrine göre yaklaşık %9 düştü. IIHS bu düşüşü yasayla ilişkili olarak tanımlıyor; araştırmacılar etkinin büyüklüğünü belirleyemediklerini de yazıyor. ABD'de kan alkolü desilitrede gram olarak ölçülür: %0,05 (0,05 g/dL) litrede 0,5 grama, yani 0,50 promile karşılık gelir. Türkiye'de hususi otomobil sürücüleri için yasal sınır zaten 0,50 promil.

Çalışma neyi ölçtü?

Çalışmayı IIHS kıdemli araştırmacısı Angela Eichelberger ile bağımsız araştırmacı Scott Tippetts yürüttü; rapor, bir dergiye gönderilmiş ön baskı olarak yayımlandı. Araştırma raporuna göre Utah'ın Ocak 2010-Aralık 2022 arasındaki 156 aylık kaza verisi incelendi; bunun 48 ayı yasanın yürürlükte olduğu döneme denk geliyor. Ölçülen şey kaza sayısı değil, her ay kazaların yüzde kaçında alkol bulunduğu.

Bir kaza şu durumlardan birinde alkollü sayıldı: sürücülerden birinin alkol testi pozitif çıktıysa, test sonucu eksik ya da beklemedeyken polis tutanağa alkol yazdıysa veya sürücü alkol testini reddettiyse. Utah'ın sonuçları, aynı dönemde %0,08 sınırını koruyan Arizona, Colorado ve Idaho ile karşılaştırıldı.

Utah'ta rakamlar ne gösteriyor?

Yasanın yürürlükte olduğu 48 ay (Ocak 2019-Aralık 2022) için rapordaki tahminler şöyle:

Yüzdeler payın kendisindeki göreli değişimdir, yüzde puan değildir. Utah'ta 2010-2018 arasında kazaların yalnızca %1,3-2,0'ında alkol vardı; rapora göre bu, ABD'nin en düşük oranlarından biri.

Komşu eyaletlerle kıyas nasıl çıktı?

Rapordaki tahminlere göre karşılaştırma eyaletlerinde aynı dönemde alkollü kaza payı arttı: Arizona'da %15,6 (anlamlı), Idaho'da %10,1 ve Colorado'da %3,2 (ikisi de anlamlı değil). Utah'ın bu eyaletlere göre net farkı şöyle hesaplandı:

IIHS'in duyurusunda verdiği %12-21'lik aralık bu tablonun ilk sütunudur. Pandemi dönemi dışarıda bırakıldığında da göreli fark benzer kaldı.

Pandemi sonucu nasıl etkiledi?

Utah'ta alkollü kazaların payı Mart-Mayıs 2020 kapanma döneminde %46 sıçradı, ancak rapora göre yaklaşık 10 ayda eski seviyesine döndü. 34 aylık pandemi döneminde aylık ortalama artış Utah'ta %6,4 iken Arizona'da %42,2, Idaho'da %32,5, Colorado'da %23,3 oldu. Araştırmacılar, Utah'ın bu sarsıntıyı neden daha hızlı atlattığının tamamen kültürden mi, kısmen yasadan mı kaynaklandığının belirlenemeyeceğini yazıyor.

IIHS hangi çekinceleri koyuyor?

• Alkol kültürü: IIHS'e göre Utah'ta birçok kişi dinî nedenle alkol kullanmıyor. Raporun aktardığı ABD Ulusal Alkol Kötüye Kullanımı ve Alkolizm Enstitüsü (NIAAA) verisine göre kişi başı tüketim Utah'ta yetişkin başına 1,21 galon saf alkol, ABD ortalamasında 2,48 galon. Bu etki hesaba katılamadı; aynı yasa başka bir eyalette daha küçük ya da, alkollü kaza tabanı daha yüksek olduğu için, daha büyük etki gösterebilir.
• Erken tanıtım: Yasa Mart 2017'de büyük kamuoyu ilgisiyle kabul edildi, 21 ay sonra yürürlüğe girdi. Bu ilgi davranışları yürürlükten önce etkilemiş olabilir; aradaki dönemde tahmin edilen %7,6'lık düşüş anlamlı bulunmadı.
• Gece kazaları: Alkol için dolaylı gösterge sayılan tek araçlı gece kazalarında sonuçlar kesin değil.
• Bekleyen testler: Sonucu bekleyen tüm alkol testlerinin pozitif çıktığı en kötü senaryoda, tüm kazalardaki düşüş %2,9'a iniyor ve anlamlı olmuyor.

Raporun sonuç bölümü bulguların yasanın faydalı olduğuna işaret ettiğini yazıyor; etkinin büyüklüğünün belirlenememesini Utah'ın alkol ortamına ve pandemiye bağlıyor. IIHS Başkanı David Harkey ise kaza riskinin %0,05'te belirgin biçimde sıçradığını hatırlatıyor ve ABD'de alkollü kazalarda her yıl 10 binden fazla kişinin öldüğünü belirterek diğer eyaletleri bu sonuçlara bakmaya çağırıyor.

ABD'de başka eyalet %0,05'e geçti mi?

Hayır. IIHS'e göre Utah, sınırı %0,05'e indiren ilk ve hâlâ tek ABD eyaleti; rapora göre birkaç eyalette 2026 başında benzer yasa teklifleri görüşülüyordu. Utah Karayolu Güvenliği Ofisi'ne göre eyaletin HB 155 sayılı yasası Mart 2017'de imzalandı. Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu (NTSB) 2013'te eyaletlere %0,05'i önermişti.

Türkiye'de alkol sınırı kaç promil?

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 48. maddesine göre hususi otomobil sürücüleri için sınır 0,50 promil, yani Utah'ın yeni sınırıyla aynı; hususi otomobil dışındaki araçların sürücüleri için alt sınır 0,21 promil. Aynı maddeye göre sınırın üzerinde alkollü araç kullandığı tespit edilen sürücüye ilk seferde 25.000 lira idari para cezası verilir ve sürücü belgesi altı ay geri alınır. Beş yıl içinde ikinci seferde ceza 50.000 lira ve iki yıl, üçüncü ve sonrasında 150.000 lira ve her seferinde beş yıldır. Bu tutarlar 27 Şubat 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7574 sayılı Kanun'la belirlendi; Emniyet Genel Müdürlüğü'nün 2026 yılı trafik idari para cezası rehberi de aynı tutarları veriyor. 2918 sayılı Kanun'un ek 3. maddesine göre bu tutarlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır. 1,00 promilin üzerinde ayrıca Türk Ceza Kanunu'nun 179. maddesi uygulanır.

IIHS çalışması yalnız Utah ve üç komşu eyaletin verisine dayanıyor; Türkiye için bir sonuç içermiyor.

Sık sorulan sorular

Utah'ta ölümlü kazalarda ne oldu? Bu çalışma ölümlü kazaları ayrı bir ölçü olarak incelemedi. IIHS raporunun aktardığına göre yasanın ilk yılını inceleyen önceki değerlendirme (ABD Ulusal Karayolu Trafik Güvenliği İdaresi NHTSA'nın 2022 raporu), Utah'ta araçların kat ettiği toplam mesafeye göre ölümlü kaza oranının 2019'da 2016'ya kıyasla %19,8 düştüğünü bulmuştu. Aynı rapora göre ölümlü kaza sayıları daha güçlü bir analiz için azdı ve o değerlendirmede alkollü kazalara ilişkin sonuçlar kesin değildi.

Türkiye'de yeni sürücüler için sınır farklı mı? Evet. 2918 sayılı Kanun'un ek 17. maddesine göre ilk kez belge alanlar ile belgesi iptal edilip yeniden alanlar, belgenin alındığı tarihten itibaren iki yıl aday sürücü sayılır; bu sürede araç cinsine bakılmaksızın 0,20 promilin üzerinde alkollü araç kullandığı tespit edilenin aday sürücü belgesi iptal edilir.

Yasadan sonra Utah'ta DUI gözaltıları arttı mı? Utah Karayolu Güvenliği Ofisi'ne göre alkol ya da madde etkisinde araç kullanma (DUI) gözaltılarında eyalet genelinde büyük bir sıçrama görülmedi. IIHS raporu ise Utah Ceza ve Çocuk Adaleti Komisyonu'na dayanarak, sonraki yılların verisinde bu gözaltıların beklenen seviyenin biraz üzerine çıktığını aktarıyor.

Görseller: Raimond Spekking / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).