Akıllı Hız Desteği (ISA) Türkiye'de Zorunlu: Aracınız Neden Sizi Durdurmuyor?

Yeni bir araç aldığınızda, o aracın hız limitini aşmanızı fiziksel olarak engelleyecek donanıma zaten sahip olduğunu biliyor musunuz? GPS, trafik işareti tanıyan ön kamera, elektronik gaz kelebeği ve kablosuz yazılım güncelleme altyapısı bugün satılan neredeyse her sıfır kilometre araçta bulunuyor. Carscoops'un haberine göre bu dört bileşen birleştiğinde araç, girdiği her bölgenin hız limitini otomatik tanıyıp motor gücünü kısabilir. Ama mevzuat bunu istemiyor: Türkiye'de yürürlükte olan Tip Onayı Yönetmeliği, "akıllı hız desteği" adını verdiği bu sistemin sürücünün hız limitini aşma ihtimalini etkilememesini açıkça şart koşuyor. Sistem sizi durdurmuyor, çünkü mevzuata göre durdurmaması gerekiyor.

"Akıllı hız desteği" tam olarak ne yapıyor?

Türkiye'nin Resmî Gazete'de yayımlanan Tip Onayı Yönetmeliği, akıllı hız desteğini şöyle tanımlıyor: "Özel ve uygun geri bildirimler sağlayarak sürücünün yol ortamına uygun hızı korumasına yardımcı olan sistemi" (Madde 3/1-d). Pratikte bu, kamera ve harita verisinden okunan hız limitini aştığınızda sürücüyü kademeli sesli uyarı, titreşim veya pedal geri bildirimiyle bilgilendiren bir sistem. Avrupa Komisyonu'nun Yol Güvenliği Şartı sayfasına göre AB'de de aynı mantıkla çalışıyor: sistem uyarır, kararı sürücü verir.

Geofencing ile akıllı hız desteği arasındaki fark ne?

Geofencing (coğrafi sınırlama), aracın konumuna göre davranışını otomatik değiştirmesi anlamına geliyor. Carscoops'un aktardığına göre Mercedes-Benz, BMW, Toyota ve Ford gibi üreticiler bu teknolojiyi zaten kullanıyor: plug-in hibrit araçlar düşük emisyon bölgesine girince otomatik elektrik moduna geçiyor. Volvo ise bir adım öteye giderek ticari filo araçlarında hız sınırını coğrafi bölgeye göre zorunlu kılıyor. Ama yolcu araçlarında sürücünün iradesini geçersiz kılan, zorlayıcı bir geofenced hız sınırlaması henüz hiçbir yerde standart değil — akıllı hız desteği bunun çok daha yumuşak bir versiyonu.

Türkiye'de hangi araçları, ne zaman kapsıyor?

Yönetmeliğin Ek-II tablosunda akıllı hız desteği "D8" satırında "B" koduyla işaretleniyor ve bu kodun üç farklı uygulama tarihi var: yeni tip onayı alan araç, aksam ve ayrı teknik üniteler için 6 Temmuz 2022; önceden tip onaylı olup yeni imal edilen binek otomobil ve hafif ticari araçlar (M1, N1, O1, O2 kategorileri) için 31 Ağustos 2024; önceden tip onaylı ağır ticari araç ve büyük römorklar (M2, M3, N2, N3, O3, O4) için 1 Ocak 2025. Yani "31 Ağustos 2024'te herkes için zorunlu oldu" demek eksik bir özet — kamyon, otobüs ve büyük römork gibi ağır sınıflar 1 Ocak 2025'e kadar bekledi.

AB tarafında ise Avrupa Komisyonu'na göre yeni tip onaylı araçlarda zorunluluk 6 Temmuz 2022'de, satılan tüm yeni araçlarda ise 7 Temmuz 2024'te başladı. Bu son tarihin Türkiye'deki akıllı hız desteği takviminde bire bir karşılığı yok — Türkiye kendi yönetmeliğinde araç kategorisine göre kademeli bir takvim izliyor.

Sistemi kalıcı olarak kapatmak mümkün mü?

Hayır — ve bu, yönetmeliğin kendi ifadesiyle açık. Madde 6'nın ikinci fıkrasının (b) bendi şöyle diyor: "Sistemi kapatmak mümkün olmalıdır. Hız sınırı hakkında bilgi hala sağlanabilir ve akıllı hız destek sistemi araç ana kontrol anahtarının her etkinleştirilmesinde normal çalışma modunda olmalıdır." Yani sürücü sistemi bir sürüş boyunca kapatabilir, ama her kontak açılışında sistem otomatik olarak yeniden devreye giriyor — kalıcı bir "bir daha gösterme" seçeneği yok.

Aracınız neden sizi fiziksel olarak durdurmuyor?

Bunun cevabı bir teknik eksiklik değil, mevzuatın açık tercihi. Aynı maddenin (ç) bendi şunu şart koşuyor: "Sistem, sürücülerin sistemin talep ettiği araç hızını aşma ihtimalini etkilememelidir." Başka bir deyişle, akıllı hız desteğinin sürücünün hız limitini aşmasını fiziksel olarak engellememesi, düzenlemenin kendisinde yazılı bir zorunluluk. Carscoops'un işaret ettiği gibi araçtaki donanım (GPS, kamera, elektronik gaz kelebeği) bunu teknik olarak yapabilecek durumda; mevzuat bunu şart koşmadığı için üreticiler de yapmıyor.

Tam zorlayıcı (durdurucu) bir sistem ne zaman gelir?

Belirsiz — ve bu bir tahmin, yürürlükteki bir mevzuat değil. Carscoops'un görüştüğü Amsterdam Üniversitesi'nden Prof. Marco te Brömmelstroet, 20 yıl içinde sınırsız şehir içi sürüşün uçakta sigara içmek gibi görülebileceğini öngörüyor. Ama şu an ne AB'de ne Türkiye'de yolcu araçlarında zorlayıcı geofenced hız sınırlamasını getiren bir takvim var.

AB ve Türkiye'de akıllı hız desteği takvimi

Sık sorulan sorular

Akıllı hız desteği aracımı otomatik yavaşlatır mı? Hayır. Yönetmelik, sistemin sürücünün hız limitini aşma ihtimalini etkilememesini açıkça şart koşuyor (Madde 6/2-ç) — sistem yalnızca sesli/titreşimli uyarı verir.

Türkiye'de hangi araçlarda zorunlu, ne zaman? Yeni tip onaylı araçlarda 6 Temmuz 2022'den beri; önceden tip onaylı binek otomobil ve hafif ticari araçlarda (M1, N1, O1, O2) 31 Ağustos 2024'ten beri; kamyon, otobüs ve büyük römork gibi ağır sınıflarda (M2, M3, N2, N3, O3, O4) 1 Ocak 2025'ten beri.

Eski aracımda akıllı hız desteği var mı? Hayır, düzenleme geriye dönük uygulanmıyor; yalnızca belirtilen tarihlerden sonra imal edilen araçları kapsıyor.

Sistemi kalıcı olarak kapatabilir miyim? Hayır. Yönetmelik gereği (Madde 6/2-b) sistem her kontak açılışında yeniden devreye giriyor.

Geofencing ile zorunlu hız sınırlaması Türkiye'de var mı? Yolcu araçlarında hayır. Bazı üreticiler ticari filo araçlarında (örneğin Volvo) bunu uyguluyor, ama bu bir üretici/filo kararı — mevzuat zorunluluğu değil.

Kaynak: Carscoops, Avrupa Komisyonu Yol Güvenliği Şartı ve T.C. Resmî Gazete'de yayımlanan Tip Onayı Yönetmeliği (AB/2019/2144, RG 14/5/2020-31127) esas alınmıştır; yönetmelik metni ve Ek-II tarih tablosu mevzuat.gov.tr üzerinden bizzat indirilip doğrulanmıştır.